Nawozy naturalne pochodzą głównie z produkcji zwierzęcej: należą do nich obornik, gnojówka, gnojowica i pomiot ptasi. Dostarczają azotu, fosforu, potasu oraz materii organicznej, ale ich stosowanie ogranicza program azotanowy. Łączna dawka azotu pochodzącego z nawozów naturalnych nie może przekroczyć 170 kg N/ha/rok.
Trzeba odróżnić je od nawozów organicznych pochodzenia roślinnego, takich jak kompost, słoma czy poplony. Obie grupy mogą zwiększać zawartość próchnicy i poprawiać strukturę gleby, lecz różnią się składem, szybkością działania oraz wymaganiami dotyczącymi przechowywania.
Jakie są rodzaje nawozów naturalnych?
Nawóz naturalny powstaje z odchodów zwierząt gospodarskich, czasem wymieszanych ze ściółką, wodą lub resztkami paszy. Jego wartość zależy między innymi od gatunku i wieku zwierząt, sposobu żywienia, rodzaju ściółki, systemu utrzymania oraz warunków magazynowania. Z tego powodu wartości tabelaryczne są średnimi, a precyzyjne ustalenie dawki wymaga analizy nawozu i gleby.
Obornik
Obornik jest mieszaniną kału i moczu zwierząt oraz ściółki, najczęściej słomy. Zawiera azot, fosfor, potas, wapń, magnez i substancję organiczną. Działa wolniej niż nawozy płynne, ponieważ część składników musi zostać uwolniona w procesie mineralizacji. Jego wpływ na żyzność gleby utrzymuje się przez kilka lat.
Świeży obornik nie powinien trafiać bezpośrednio pod każdą uprawę. Może uszkadzać korzenie, powodować straty azotu i sprzyjać nierównomiernemu rozkładowi. Zwykle lepiej zastosować obornik przefermentowany i wymieszać go z glebą w terminie dopuszczonym przez aktualny program azotanowy.
Gnojowica
Gnojowica powstaje w bezściółkowym systemie utrzymania zwierząt. Zawiera kał, mocz, wodę używaną do mycia stanowisk i niekiedy resztki paszy. Znaczna część azotu występuje w niej w formach mineralnych, dlatego działa szybciej niż obornik. Jednocześnie wymaga precyzyjnego dawkowania i ograniczania strat amoniaku.
Wyróżnia się gnojowicę gęstą, zawierającą ponad 8% suchej masy, oraz rzadszą, bardziej rozcieńczoną. Jej skład zmienia się zależnie od ilości wody i gatunku zwierząt.
Gnojówka
Gnojówka to przefermentowany mocz oraz odcieki powstające podczas składowania obornika. Jest nawozem płynnym, zasobnym głównie w azot i potas, ale zawiera bardzo mało fosforu. Przy planowaniu nawożenia trzeba więc uwzględnić potrzebę uzupełnienia tego składnika, jeśli wskazuje na to analiza gleby.
Pomiot ptasi
Pomiot ptasi obejmuje odchody drobiu z systemów bezściółkowych. Jest zwykle skoncentrowany i może zawierać dużo azotu oraz fosforu, dlatego jego dawkę należy ustalać ostrożnie. Pomiot powinien być przechowywany w sposób zabezpieczający przed wymywaniem składników do gleby i wód.
Skład nawozów zależy od gatunku zwierząt
Nie istnieje jeden stały skład obornika ani gnojowicy. Inne proporcje składników ma nawóz bydlęcy, inne świński, owczy czy koński. Poniższe wartości mają charakter orientacyjny i pokazują średnią zawartość składników w 1 tonie nawozu.
| Rodzaj nawozu lub gatunek | Azot N kg/t | Fosfor P2O5 kg/t | Potas K2O kg/t | Wapń CaO kg/t | Magnez MgO kg/t |
|---|---|---|---|---|---|
| Obornik bydlęcy | 4,7 | 2,8 | 6,5 | 4,3 | 1,6 |
| Obornik świński | 5,1 | 4,4 | 6,8 | 4,4 | 1,8 |
| Obornik owczy | 7,5 | 3,8 | 11,9 | 5,8 | 1,9 |
| Obornik koński | 5,4 | 2,9 | 9,0 | 4,3 | 1,6 |
| Gnojowica bydlęca | 3,4 | 2,0 | 3,7 | 2,1 | 0,8 |
| Gnojowica świńska | 4,3 | 3,3 | 2,3 | 2,5 | 0,8 |
Przy ustalaniu dawki nie należy opierać się wyłącznie na tabeli. Znaczenie mają także zasobność gleby, potrzeby pokarmowe roślin, zawartość suchej masy i sposób przechowywania. Szczególną uwagę trzeba zwrócić na fosfor, który słabo przemieszcza się w glebie i przy nadmiernym nawożeniu może się kumulować.
Jak stosować nawozy naturalne zgodnie z prawem?
Podstawą jest aktualny program azotanowy, czyli przepisy mające ograniczyć zanieczyszczenie wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych. Przed rozpoczęciem nawożenia trzeba sprawdzić aktualne terminy dla rodzaju gruntu, rodzaju nawozu i lokalizacji gospodarstwa. Wykazy obszarów oraz szczegółowe wyjątki mogą się zmieniać, dlatego nie należy korzystać bez sprawdzenia ze starych kalendarzy.
Limit 170 kg N/ha/rok dotyczy azotu w nawozach naturalnych stosowanych na użytkach rolnych. Jest to limit maksymalny, a nie dawka zalecana. Jeśli rośliny i gleba potrzebują mniej składników, dawka powinna być niższa. Przekroczenie limitu zwiększa ryzyko wymywania azotanów, zanieczyszczenia wód i eutrofizacji, czyli nadmiernego rozwoju glonów powodującego spadek zawartości tlenu w wodzie.
Na gruntach ornych terminy stosowania nawozów naturalnych zależą między innymi od ich postaci i położenia działki. W programie azotanowym przewidziano też wyjątki, na przykład dla upraw zakładanych jesienią po późno zebranych przedplonach oraz sytuacji, gdy niekorzystna pogoda uniemożliwiła terminowy zbiór lub nawożenie. Zasady dla takich przypadków mają warunki szczegółowe, dlatego trzeba sprawdzić aktualne brzmienie przepisów.
Podczas aplikacji nawóz powinien być rozprowadzony równomiernie, a stały materiał należy możliwie szybko wymieszać z glebą. Gnojowicę i gnojówkę stosuje się sprzętem ograniczającym rozbryzg, na przykład wężami rozlewającymi lub aplikatorami doglebowymi. W pobliżu cieków, rowów, jezior, zbiorników wodnych i ujęć wody obowiązują strefy, w których nawożenie jest ograniczone lub niedopuszczalne.
Przed wyjazdem na pole sprawdź następujące kwestie:
- Wylicz ilość azotu w planowanej dawce i uwzględnij limit 170 kg N/ha/rok.
- Sprawdź termin dopuszczony dla danego rodzaju nawozu i działki.
- Oceń wilgotność gleby oraz prognozę opadów, aby ograniczyć spływ powierzchniowy.
- Zachowaj wymagane odległości od wód, rowów, studni i terenów chronionych.
- Ustal dawkę na podstawie potrzeb roślin, zasobności gleby i rzeczywistego składu nawozu.
Jak przechowywać nawozy naturalne?
Rolnik odpowiada za to, aby nawóz nie przedostawał się do gruntu ani wód powierzchniowych i podziemnych. Szczelne przechowywanie ogranicza straty azotu, zmniejsza uciążliwość zapachową i pozwala zachować wartość nawozową materiału.
Płyta obornikowa
Obornik powinien być przechowywany na nieprzepuszczalnej płycie z systemem odprowadzania odcieków do szczelnego zbiornika. Płyta powinna znajdować się poza miejscem, w którym gromadzą się wody opadowe. Jej wielkość dobiera się do obsady zwierząt, ilości ściółki i okresu magazynowania. Przy określonych założeniach technologicznych w materiałach rolniczych podaje się orientacyjnie około 3,5 m2 powierzchni na 1 DJP, ale nie zastępuje to obliczeń dla konkretnego gospodarstwa.
Dobrą praktyką jest formowanie stabilnej pryzmy i ograniczenie kontaktu z opadami. Nieprzepuszczalne ściany boczne pomagają zatrzymać materiał, a odcieki należy kierować do zbiornika, nigdy na grunt. Szczegółowe wymagania budowlane i terminy dostosowania infrastruktury zależą od aktualnych przepisów oraz skali produkcji zwierzęcej.
Pryzma na gruncie
W określonych warunkach przepisy dopuszczają czasowe przechowywanie obornika bezpośrednio na gruncie. Miejsce trzeba wybrać poza zagłębieniem terenu, na podłożu niepodmokłym i możliwie nieprzepuszczalnym, z zachowaniem wymaganej odległości od wód powierzchniowych i ujęć wody. Lokalizację oraz datę rozpoczęcia składowania należy udokumentować na mapie lub szkicu i przechowywać dokumentację przez wymagany okres.
To rozwiązanie nie może być traktowane jako stały zamiennik płyty obornikowej. W tym samym miejscu nie powinno się ponownie zakładać pryzmy bez zachowania okresu wynikającego z przepisów. Przed zastosowaniem takiej metody trzeba sprawdzić aktualne wymagania programu azotanowego.
Zbiorniki na gnojówkę i gnojowicę
Zbiorniki na nawozy płynne muszą być szczelne i dostosowane do objętości nawozu powstającego w gospodarstwie. Dotyczy to dna, ścian, połączeń, przewodów oraz instalacji przelewowych. Laguna lub zbiornik ziemny wymaga dodatkowego zabezpieczenia izolacyjnego, kontroli stanu folii i ochrony przed dostępem ludzi oraz zwierząt.
Warto ograniczać powierzchnię otwartego lustra cieczy, ponieważ zmniejsza to straty amoniaku. Pokrywa, właściwie wykonany system napełniania i regularna kontrola szczelności chronią zarówno środowisko, jak i składniki nawozu.
Nawozy organiczne z produkcji roślinnej
Gospodarstwa bezinwentarzowe mogą korzystać z nawozów organicznych, które powstają głównie z materiału roślinnego. Nie należy utożsamiać ich z nawozami naturalnymi pochodzenia zwierzęcego, choć w języku potocznym oba określenia bywają używane zamiennie.
Kompost
Kompost powstaje podczas tlenowego rozkładu resztek roślinnych. Do pryzmy można dodawać zdrowe chwasty bez nasion i kłączy, liście, rozdrobnione łodygi, obierki oraz inne bezpieczne odpady organiczne. Materiał trzeba układać luźno, utrzymywać umiarkowaną wilgotność i zapewnić dostęp powietrza. Pryzmę warto przemieszać co najmniej raz lub dwa razy w sezonie, aby napowietrzyć warstwy.
Zakładanie pryzmy może przebiegać w następującej kolejności:
- Wybierz miejsce osłonięte, zdrenowane i z dala od wód powierzchniowych.
- Ułóż warstwę materiału strukturalnego, na przykład rozdrobnionych gałęzi.
- Dodawaj naprzemiennie materiały bogate w azot i suchą materię roślinną.
- Kontroluj wilgotność oraz przerzucaj pryzmę, gdy materiał zbyt mocno się zbija.
- Wykorzystaj dojrzały, ciemny i pozbawiony intensywnego zapachu kompost.
Poplony jako nawóz zielony
Poplony chronią glebę przed erozją, ograniczają wymywanie składników i dostarczają materii organicznej po przyoraniu. Gatunki o głębokim systemie korzeniowym spulchniają glebę, a rośliny strączkowe współżyją z bakteriami brodawkowymi, które wiążą azot atmosferyczny.
Do mieszanek i siewu na nawóz zielony wykorzystuje się między innymi:
- łubin i wykę, które należą do roślin strączkowych i wzbogacają glebę w azot;
- facelię, przydatną do szybkiego pokrycia powierzchni gleby;
- gorczycę białą i rzodkiew, które tworzą dużą masę roślinną;
- koniczynę białą i lucernę, które mogą poprawiać strukturę podłoża;
- grykę, przydatną jako szybko rosnący składnik poplonu.
Rośliny należy dobrać do terminu siewu, rodzaju gleby, zmianowania i kolejnej uprawy. Przed przyoraniem nie powinny być nadmiernie zdrewniałe, ponieważ świeża masa potrzebuje wtedy więcej czasu na rozkład.
Dobór nawozu powinien wynikać z zasobności gleby, potrzeb roślin i możliwości gospodarstwa. Obornik poprawia bilans materii organicznej i działa długotrwale, gnojowica dostarcza składników szybciej, a kompost i poplony pomagają budować żyzność bez produkcji zwierzęcej. Rzetelne wyliczenie azotu, szczelne przechowywanie oraz ochrona wód ograniczają koszty i ryzyko środowiskowe.
Przepisy dotyczące terminów nawożenia, przechowywania nawozów i odległości od wód mogą ulegać zmianom. Przed podjęciem działań należy sprawdzić aktualny program azotanowy oraz wymagania właściwych organów dla danego gospodarstwa.
